FANDOM


Wikipedia-logo-v2

Википедија - (инг. Wикипедиа)- Интернетəдə озодə,чы дынјо чанд ҝылə халҝи зывонəдə де вики технолоҝжи чəми бəштəхоши песохтə бə,əчəј песохтə одəмон певыло кардə енсклопедијəј. Чəј песохтомонику жыҝошəј,мылхəс 2001-нə сори навонəни манҝонку окоəдəјоныш ружбəруж һеве бедə. Им енсклопедија ружбəруж тикəјəн ве ҹəр бедə. Интернетəдə (Википедија) де технложи чəми коəкə əнһорə озодə онлајн енсклопедијəј.


Тарихыш Edit

Чы ло бино 1999-нə сорику пеҝəтə бедə. Чы ло сəрредактор ијəн онəкəс Ларри Сенҝер ијəн Бомис номəдə компанијада коəкə сəрдор бы лојро пулəдə Ҹимми Уелс Вики техноложи биноəдə онлајн енсклопедија тумо кардејро бə и ҹо рајсə омəјн. Чəј номышон Нупедија (Ну Педија.ҹом)-шон ношоне.

Нупедија виртуалə енсиклопедија 2000-нə сорику бə ко дəшеј. Инҝилиси зывонəдə песохтə бə ым енсклопедија бəнəј вики сајти зыне нəби. Əчəј бино алимон ијəн сəнəткон əјо ноə бə нывыштəјон сəрисоф кардə бе. Нупедијадаə нывыштəјон ној ко еланҝеро 2003-нə сори əчəј бастеј роəдə бə рај омəјн.Нупедија басте лəзəдə əјо 24 тəмом бə 74 осəғандə нывыштəјон һестбин. Бинош чы Нупедијаку пеҝəтə бə Википедија ожə енсклопедија 2001-нə сорику интернетəдə бə ко дəше. Чы Википедија Нуперијаку фəрғыш əве ки,əјо һар хонəхо дəше зындə чəјо əјо нывыштəјон сəростə карде зындə.Əве ым ко бə википедија овҹ ијəн занҝин бе тəкомыш доше. Енсклопедија ном чы инҝилиси технолжи “wики “ сыханику мандə.

Фəлсəфəш Edit

Www.wikipedia.org screenshot 2013

Чы Википедија онə хонəхон Ҹимми Уејлс ијəн Ларри Сенгер соф бə ҹо фəлсəфə бешт дəбасəбин. Əвон дылышонбе соф ҹо чəмисə ҝардə фəлсəфə ,чы дынјо һəмə һавəрисə шə интернет енсклопедија онəн. Им овардемон овандин беј,кырт ҝəлə вахтəдə Википедија чы дынјо 25 сајтон дылəдə де чокə номи ҹəр бе. 2009-нə сори чы инҝилиси зывонəдə бешə Википедија интернетəдə чы дынјо əн ве һандə сајтон дылəдə бə 1-нə вырə бешə.

Тиспироныш Edit

Википедија чы һукмəти ныбə онемони бə чы Википедија Фонди номо сохтə бə Чəспониə енсиклопедијај.

Википедија бəнəј Британника ғəзинə чокə кош əве ки,һар хонəхо əјо бə нывыштəјон зијодə ја кам карде зынеје.Им ко бə мəхлоғе ве хош омедə. Чы енсиклопедија сəјнə тəлəб əве ки,ијо нывыштəјон ијəн бə нывыштəјон кардə зијодə де нејтралə (NPOV — Neutral Point Of View) чəши диə кардеје. Мылхəс ијо бəнəј “ Ланкон ҝырд речинə шəһəре” əлејдə сыханон нывыште əбыни.


Нывыштə мəҝалон бəмал оме Edit

Чы Википедија мəҝалон чанəдə бывотош һостонин ијəн əвон ҺТМЛ- и сəһифонəдə жəҝоəн јолə зынəј тəлəб кардəни. Дылəдəбəјон сохте, оваште ијəн шəкион зијодə карде,шаблонон ијəн əлејдə функсијон автоматисə ној бəпешт мəҝалон кырт ҝылəј вахтəдə сохте бедə. Бежо-бежо ники wики (wиһиwиһи) чы һавајожон зывонəдə бəнəј “рə” “чыск” “чəспони” бəсə дəшə бедə.Кəјнə бедəбу быбу ыштə нывыштə һар ҝылə мəҝалə де нејтралə чəши чəј сəвони нишо быдəнəн. Им чы вики бə родоəкəсон бəшмə нывыштəјон доə молјəти лыскəјəн чəвон чəшəдə бə пе рост бəкај,бəшмə бовə зијод бəбе. Сəвонон де кəно оваштемониро “ Сəвон” “ Бинтони оваштемон” “ Вотəјон” сəрлондə башмардəнəн. Имружнə ружəдə жəҝоəн дастпочəтиəти ныбə бешо бə ҝылə јолə ишкил пеҝарде бе бəзне. Ə ишкил чы һар əнывышти хывадəти һəхе. Еһанə шымə зијодə кардə нывыштəјин ја шəкжилон пешə чəјон нымолеро əчəј хыванди һəзо-һəлбəт нишо дој лозиме,əј нишо быдəнəн.

Бо тожə мəҝолон сохтеро дастҝəтемон: Тожə мəҝалə нывыштеро “ Мəҝалə песохт” дыҝмə сəшын.Иштə сəчынјə сəрло ə мəҝалə редактə кардеро бə əлејдə сəһифə обəваштејон. Ијо чы мəҝалə кəфə дəғандедəш “Сəһифə ғејд быкə” номəдə дыҝмə сəчынидəш чəјо əј бə Википедија овыштынидəш.Чы Википедија һəмə имканоны омуте пидəбу,бəвəдə бə “ Əдəбијат” номəдə латə дəши,əјо чы инҝилиси ијəн чы уруси зывонəдə бəјəнды мандə нывыштəјонəдə око дој бəзынеш.

Иштə зынəјон бахш кардеəдəј Edit

Чы имформасија озодə бахшə карде ко һəлə де чы Тим Бернерс-Лее-ку 1989-нə сорику веб-техноложи (World Wide Web) тумо кардеəдəј чəшəвəдəш ҝəтəшбе.Һежо бы којро иминə сəрбəст (browser) сохтə бə веб-сəһифə нишо дој,һəмəн əвони редактə карде ҝирəвə һестбе. Манде пешо чы интернети де тови бə нав ше,жыҝо оһож карде веб медијаш навонə фəлсəфəкуш диəрош кардыше. Тим Бернерс-Линини ыштəныш бəштə ҝиш жыҝош ҝəтыше. Вотыше 2005-нə сор əчəј идеја бəныј бə вырə ростнијə сори јодəдəш манде. Чокнəј биним һəмонə сори ыштə фамемони ијəн зынемони бо бахш карде ноҹəдə бə кəсон ,блоҝон,викион ијəн де подҹастон интернетəдə бəнəј овəјзи мə мијонышон вардышоне. Һежо шымə һандə ым нывыштəј чə овəјзи вардə һырдə рурытəдəј.

Чы проҝрами еһдəку омеј Edit

Чы Википедија тумо карде ијəн əј сəбəро нојро бəнəј проҝраҝм –механизм бəнəј ҸМС МедиаWики номəдə тиспири око доə бедə. ҸМС –и окоəдəјонəдə чы веб-сајти дылəдə техноложи ијəн информасија дастə бə иҹо дастҝирəти кардеро бə рај омемон һесте,ымышон чəшəвəдəшон ҝəтəшоне. ("MediaWiki" сыхан мултимедиа ијын wики сыханонку бə мијон бешəн).

Чы MediaWiki proqram Манҝус Манке номəдə ҝылə алмана тəлəбə тумош кардəше. Навəдə Перили зывонəдə UseModWiki номəдə проҝрами око додəбинсə,пешо PHP зывонəдə нывыште бə рај омəјн ијəн бəј MediaWiki номи нодəн.

CMS MediaWiki номəдə озодə проҝрамон око дојдəн чəвонəдə интернети мəһолəдə веб-сəһифон бə мијон вардəн.Бо CMS MediaWiki тиспири проҝрами чəшəвəдə ҝəтə бə еһдон:

  • Веб əнҹомон : Апаҹһе ја əчəј IIS;
  • PHP-i 5.0 ијəн пентонə тиспирон.
  • Чы дооəјон сəвон (VB) –i server – MySQL 4.0 доəјон бə ријə ној тиспирон (VBİS) ијəн əчəј пентонə тиспирон.
  • Постгру SQL 8.1 ијəн пентонə тиспирон.

Де Вики технолоҝијə тумо кардə бə веб-сəһифон ријази дустурон дəғандејро бə server LaTeX, Dvips ијəн ImageMagick номəдə проҝрами дəғандејəн һукмəне. Əјəн бə чəшəвəдə ҝəте чоке ки,де PHP 4.0 проҝрами иҝлə Media Wiki 1.6.8 тиспирəдə проҝрами ко карде бедə. Де VB номəдə проҝрами роһəт бə ро шејро PHP (MySOL) ја PHP Pg Admin (Postgres) номəдə проҝрамон око доə бедə.

CMS MediaWiki проҝрамон бино ној чы веб-сəһифон бə ро доје. MediaWiki веб-сајтонəдə јанбəјан шəкилонəн де мултимедија фајлон ко кардəн.Проҝрамышон бо дыждə серверон дастə жичəши ҝəтə бə. Һəддисə-бисот ве окоəдон ијəн чы дыждə вики-сајтонəдə МедиаWики кешы кардемони дастиҝирəти додə чəјоəн бə Сҝуид прокси-серверику око додə.

Еһанə навонə вахтонəдə ым CMS MediaWiki иҝлə бо Википедија жичəши ҝəтə бəбесə,пешо чы тиспирику ГНУ лисензија биноəдə Wikimedia Foundation Inc. Чы һукмəти ныбə онемонон чанд ҝылə ыштə бино кардə лоондə окошон дошоне. Wikimedia Foundation Inc. чы һукмəти ныбə савдыкорə онемонон номо 2003-нə сори ијунə манҝи 20-дə Ҹимми Уелс номəдə одəми сохтыше.

Чы онемони серверон АИШ,Авропа,Нысоə Корејадə бəрғəрор бедəн: 300 ҝылə сервер Флоридадə, 26 ҝылə сервер Амстердамдə, 23 ҝылə сервер Нысоə Корејадə бəрғəрор бедə.

Им серверон MySQL VBİS –и дастəдə бедə,əв ым серверон ројсə нодə чəјоəн ки,ијо дəғандə бə һар ҝылə нывыштəј ҝоны-сывык кардə əвони серверəдə һаштə. Нывыштəјо Apache HTTP номəдə серверəдə оҝəтə бедəн. Чы Apache сервери окоəдон парсон биноку чы VB-ку рымуз зындə чəјоəн де MediaWiki проҝрами бə окоəдон вығандəн.

Иштəни ғејдијато дəновониə окоəдон парсон ијəн сəнибəтон доə парсон чы Squid серверон номо омыштə (емал) кардə бедə.

Чəвон фајəмандəти чы Apache серверонсə 75 % фајəнине.

MediaWiki бо интернет жичəши ҝəтə бə əлејдə проҝрамонсə фојдəнин техники хəтош ныбə проҝраме.Əве хəто һəмə араку бекардə ныбə чəјон ым ко жичəши оныҝəтə MediaWiki проҝрамон бо же мəслəһəт зынə бедəни. Бы којро чы Википедија серверон де бехəтоə тиспиронро чəвон еһдə омə бə. АИШ-и Флорида номəдə штатəдə бəрғəрор бə серверон бехəтоəти ијəн бəчəј којро Wikimedia Foundation Inc. һукмəти ныбə онемони тəрəфо һа сор тосə са һəзо доллар пул ҹо кардə бедə. Тимсал,2005-2006-нə соронəдə бо апарати дəрһəл вардејро 430 һəзо доллар,бо һостинҝиро 200 һəзо доллар пулышон харҹышон кардə. Онемон ым пулон чы Интернети окоəдон вығандə пулонку беҝəтедəн.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.